Rosyjska Armia Narodowa

Historia tej formacji jest powiązana z postacią Borysa Smysłowskiego. Pochodził z rodziny szlacheckiej, urodził się 3 grudnia 1897 r. w miejscowości Terijoki w Wielkim Księstwie Finladzkim[119]. W 1915 r. ukończył akademię wojskową w Petersburgu, walczył w składzie 3. Brygady Artylerii Lejbgwardii i został odznaczony m.in. Orderem Św. Włodzimierza i Orderem Św. Anny IV klasy[120]. Został wysłany jako student do akademii sztabu generalnego w Nikołajewie, naukę przerwał wybuch rewolucji bolszewickiej[121]. Dołączył do białych i walczył w rejonie Kubania i Krymu. Trafił do Polski, gdzie jako szef oddziału wywiadowczego formowanej 3. Rosyjskiej Armii w stopniu sztabskapitana zakończył służbę. W 1928 r. wyjechał do Niemiec, gdzie służył w wojsku niemieckim i Abwehrze, wrócił ponownie do Polski, gdzie wstąpił do Rosyjskiego Związku Ogólnowojskowego i loży masońskiej[122]. Uczestniczył w kampanii wrześniowej w roli oficera Abwehry.

Po ataku Niemiec na Związek Sowiecki w lipcu 1941 r. Abwehra utworzyła szkolny batalion Lehrbataillon für Feind-Abwehr und Nachrichtendienst, którego komendantem został Smysłowski[123]. Szkolono w nim członków rosyjskiej emigracji i jeńców sowieckich, którzy mieli działać jako wywiad wojskowy. Liczba żołnierzy do 1943 r. wzrosła do 12 batalionów (5 tys. ludzi), jednostkę nazwano Dywizją Specjalną R.[124] Pod koniec 1944 r., po dodatkowych szkoleniach, formację przemianowano na zwykłą jednostkę piechoty liczącą 6 tys. żołnierzy, a 10 marca 1945 r. na 1. Rosyjską Armię Narodową[125].

Gen. Własow proponował Smysłowskiemu dołączenie do Sił Zbrojnych KONR, ten jednak odmawiał, gdyż niechętny był Własowowi z powodu jego służby w Armii Czerwonej na wysokim stanowisku[126]. 4 kwietnia 1945 r. Smysłowski został awansowany na generała majora. 1. RNA wyruszyła do Austrii, gdzie toczyła walki przeciwko Armii Czerwonej. Mimo heroicznej postawy poniosła znaczne straty. 18 kwietnia 1945 r. Smysłowski rozkazał przebijać się na zachód, oddział najpierw trafił do austriackiego miasta Feldkirch, gdzie dołączył do niego wielki książę i głowa carskiej rodziny Włodzimierz Kiriłłowicz Romanow[127].

2 maja 1945 r. armia Smysłowskiego dotarła do granic Liechtensteinu. Książę Franz Josef von Liechtenstein wpuścił wszystkich żołnierzy i ich rodziny do swojego małego kraju, oprócz (z nieustalonych przyczyn) wielkiego księcia Włodzimierza[128]. Odmówił wydania Rosjan Związkowi Sowieckiemu. 16 sierpnia 1945 r. do Liechtensteinu przybyła sowiecka komisja repatriacyjna złożona z oficerów NKWD, naciskała ona na ludzi Smysłowskiego, by wrócili do ZSRS[129]. Znaczna ich część uwierzyła w obietnice amnestii. Ci, którzy wrócili do Sowietów, prawdopodobnie zostali wywiezieni na Węgry i rozstrzelani[130]. Po dwóch latach Smysłowski i jego pozostali ludzie zostali zaproszeni do Argentyny przez Juana Peróna, gdzie tam utworzył Związek Suworowski[131]. Sam Smysłowski wrócił następnie do Liechtensteinu, gdzie dożył starości. Zmarł 5 września 1988 r[132].

Rosyjska Narodowa Armia Ludowa

Oddział powstał z inicjatywy walczącego w wojnie domowej w Hiszpanii po stronie gen. Franco, i syna białego generała, pułkownika Igora Sacharowa oraz Siergieja Iwanowa[133]. Z jeńców oraz rosyjskiej emigracji w marcu 1942 r. utworzono Rosyjską Narodową Armię Ludową w pobliżu Orszy w miejscowości Osintorf. Liczyła ona początkowo około 125 żołnierzy, w sierpniu 1942 r. już 1500[134]. Wyekwipowana była w 24 moździerze, 2 samochody pancerne BA, kilka dział, 225 karabinów maszynowych oraz sowieckie karabiny powtarzalne i samopowtarzalne[135]. W formacji propagowana była propaganda antykomunistyczna i antysemicka. RNNA brała udział w walkach w okolicach Dorogobuzia i Wiaźmy, działając na tyłach Armii Czerwonej oraz w walkach z partyzantami, podczas których zdarzały się przejścia na stronę sowietów. Z tego powodu emigranci rosyjscy zostali oddaleni od dowodzenia jednostką[136]. Jesienią 1942 r. RNNA została przeformowana do standardów Wehrmachtu, a jej nowym dowódcą został płk Władimir Bojarski[137]. Liczebność formacji wzrosła do 8 tys. żołnierzy[138]. W wyniku konfliktów z Niemcami oddział został rozformowany, a żołnierzy wycofano na tyły[139].

Rosyjska Brygada Narodowa SS „Drużyna”

Historia brygady jest dosyć nietypowa. W obozie w pobliżu Suwałk Władimir Gil (pseudonim „Rodionow”) w kwietniu 1942 r. założył antykomunistyczną organizację „Związek Bojowy Nacjonalistów Rosyjskich”, z której Niemcy utworzyli oddział SS „Drużyna” skierowany później do walki z polskimi partyzantami w okolicach Lublina[140]”. Pod komendą Gila-Rodionowa znajdowało się 500 żołnierzy uzbrojonych w 20 moździerzy i 200 karabinów różnego rodzaju[141]. Zimą 1942 r. sformowano drugi oddział, później wiosną 1943 r. połączono oba oddziały i włączono ludzi z obozów jenieckich w 1. Rosyjski Pułk Narodowy SS pod dowództwem Władimira Gila[142]. W maju 1943 r. pułk został wysłany do białoruskiego miasteczka Łuzki do walki z komunistyczną partyzantką. W lipcu liczył 3 tys. osób, byli to głównie emigranci i ludność zamieszkująca te tereny[143]. Żołnierze połączonych oddziałów mieli na swoim uzbrojeniu 15 dział różnego typu, 164 karabiny maszynowe i 40 moździerzy[144].

Tak samo jak opisywane wyżej formacje pułk borykał się z problemem dezercji żołnierzy do partyzantki sowieckiej podczas walk w okolicy Lepla i Biegomolu w sierpniu 1943 r., gdzie Sowieci przekazali dowódcy brygady ofertę amnestii całego oddziału w zamian za wydanie im ludzi z emigracji oraz generała majora Pawła Bogdanowa[145]. Władimir Gil spełnił życzenie sowieckie i wraz z 2 tys. przeszedł na stronę sowiecką, tworząc 1. Antyfaszystowską Brygadę Partyzancką. Resztę żołnierzy przeniesiono do Pskowa, gdzie zasilili szeregi Gwardyjskiej Brygady ROA[146]. Oddział Gila kontynuował walki na Białorusi na tym samym obszarze. 16 września 1943 r. Rodionow dekretem Prezydium Rady Najwyższej ZSRS został odznaczony Orderem Czerwonej Gwiazdy[147]. W maju 1944 r. brygada została otoczona przez wojska niemieckie i kompletnie rozbita, jej dowódca poległ[148].

Kozacki Stan

Gdy wojska niemieckie wkroczyły na teren Powołża i rogatek Kaukazu w 1942 r., Kozacy z okolic rzeki Don utworzyli sztab pod dowództwem płk. Siergieja Pawłowa. Również Kozacy kubańscy, terscy i stawropolscy zaczęli tworzyć własne oddziały[149]. Ataman Piotr Krasnow również brał udział w tworzeniu kozackich struktur antykomunistycznych[150]. W listopadzie 1942 r. został utworzony 1. Pułk Kozaków dońskich złożony od 400 do 900 wyekwipowanych żołnierzy[151]. W 1943 r. pochód Armii Czerwonej zagroził ziemiom kozackim, 1. Pułk Kozaków dońskich odpierał Sowietów w Nowoczerkasku, a w lutym został rozbity[152]. Rozpoczął się exodus dziesiątek tysięcy Kozaków i ich rodzin, większość trafiła na Ukrainę, do Generalnego Gubernatorstwa i Włoch, szukając schronienia przed bolszewikami[153]. W Kirowohradzie utworzono tzw. Kozacki Stan Siergieja Pawłowa. Był on w praktyce grupą uchodźców z ochraniającymi ich żołnierzami i liczył 18 tys. osób[154]. Kozacki Stan przenosił się z miejsca na miejsce, jego żołnierze uzbrojeni w broń posowiecką używani byli do zwalczania partyzantki w Polsce i Białorusi[155]. Niektóre oddziały kozackie brały udział w tłumieniu Powstania Warszawskiego[156]. Oddział Pawłowa został sformowany ponownie na Białorusi w 11 pułków, do formacji trafili żołnierze z Samodzielnej Grupy Kozackiej Savoia[157].

Gdy dowódca Kozackiego Stanu poległ, nowym dowódcą został Timofiej Domanow. Jesienią 1944 r. Kozacki Stan został w całości przeniesiony do północnych Włoch, w rejon Tolmezzo[158]. Tam utworzono z niego tzw. Grupę Atamana Marszowego, jej uzbrojenie stanowiły 34 działa różnego kalibru, 900 karabinów maszynowych, prawie 100 moździerzy oraz granatniki przeciwpancerne[159]. Została podporządkowana atamanowi Piotrowi Krasnowowi i walczyła z partyzantką włoską. Pod koniec kwietnia 1945 r. ponad 31 tys. Kozaków Krasnowa i ich rodzin rozpoczęło marsz do Austrii w celu poddania się Brytyjczykom i uniknięcia repatriacji do ZSRS[160]. Kozacki Stan, a także tzw. Rezerwa Wojsk Kozackich atamana Andrieja Szkuro, poddały się wojskom brytyjskim w pobliżu rzeki Drawy i miasta Linz[161].

Ludzie ci zostali ofiarami tajnych porozumień w Jałcie, które przewidywały przekazanie przez aliantów zachodnich obywateli ZSRS kolaborujących z Niemcami Sowietom[162]. Przekazanie kozackich mężczyzn, kobiet i dzieci odbyło się w ramach operacji „Keelhaul” rozpoczętej 28 maja 1945 r., podczas której działy się rzeczy makabryczne[163]. Brytyjscy żołnierze byli bezlitośni i brutalni, ludzie bez względu na płeć i wiek byli bici pałkami i kolbami karabinów, nawet do nich strzelano[164]. Śmiało można powiedzieć, że to brytyjska zbrodnia wojenna. Po stronie sowieckiej czekała ich śmierć lub pobyt w łagrze. Ataman Krasnow i ataman Szkuro zostali powieszeni w styczniu 1947 r.[165]

XV. Korpus Kawalerii Kozackiej SS

Korpus kozacki jest związany z osobą Helmutha von Pannwitza, z pochodzenia Niemca urodzonego 14 października 1898 r. w Bodzanowicach niedaleko ówczesnej granicy rosyjsko-niemieckiej, gdzie już od małego nawiązał kontakt z Kozakami i oglądał ich sztukę jeździecką[166]. Uczęszczał do szkoły kadetów w Legnickim Polu, następnie w stopniu podchorążego został przyjęty do zapasowego szwadronu rezerwowego Pułku Ułanów im. Aleksandra III pod Legnicą, brał udział w I wojnie światowej i walczył w Karpatach, a po rozwiązaniu armii Cesarstwa Niemieckiego dołączył do oddziałów Freikorps na Śląsku[167]. Tam walczył z powstańcami śląskimi, gdzie odniósł rany i na jakiś czas przerwał służbę wojskową. W 45. Dywizji Piechoty brał udział w kampanii wrześniowej, następnie walczył we Francji i na froncie wschodnim[168].

Pannwitz brał udział w formowaniu 1. Dywizji Kawalerii Kozackiej w Mławie, zakończonym 1 lipca 1943 r. W skład dywizji weszło około 15 tys. Kozaków terskich oraz dońskich z oddziału Iwana Kononowa, w dywizji służyli również Niemcy[169]. Dowództwo niemieckie wysłało formację do walki z partyzantką komunistyczną w Jugosławii, co spotkało się z oporem Kozaków, sytuację jednak opanował ataman Krasnow, wskazując na konieczność walki z komunizmem gdzie tylko się da[170]. Pannwitz podporządkował się Waffen SS 27 grudnia 1944 r., dywizja powiększyła się do około 30 tys. żołnierzy i została wyposażona w nowoczesną broń, m.in. karabinki StG 44 i wyrzutnie Nebelwerfer[171]. Zmieniono jej nazwę na XV. Korpus Kawalerii Kozackiej SS. Kozacy Pannwitza walczyli z partyzantami Tity, Armią Czerwoną i sprzymierzonymi z nią oddziałami bułgarskimi, m.in. w okolicy miasta Celje, następnie zaczęli się przebijać do Austrii[172]. 10 maja 1945 r. poddali się Brytyjczykom, ich losy od tej pory były splecione z innymi Kozakami nad rzeką Drawą[173]. Helmuth von Pannwitz podzielił los innych dowódców kozackich.

Rosjanie w Legionie Walońskim

Pod koniec lipca 1941 r. w Belgii przywódca nacjonalistycznego ruchu „Christus Rex” Leon Degrelle rozpoczął tworzenie tzw. Legionu Walońskiego (późniejszego SS „Walonia”) pod hasłem międzynarodowej krucjaty przeciwko bolszewizmowi[174]. Do legionu dołączyli Rosjanie z utworzonego w 1929 r. Rosyjskiego Związku Imperialnego (RIS-O) w Paryżu, stawiający sobie za cel przywrócenie monarchii w Rosji, której władcą zostałby wielki książę Cyryl Romanow[175]. Kilku jego członków walczyło w wojnie domowej w Hiszpanii po stronie gen. Franco. Legion Waloński składał się z 850 ludzi podzielonych na 4 kompanie, w tym z 20 Rosjan, m.in. braci Nikołaja i Piotra Sachnowskich oraz byłego oficera carskiej floty Gieorgija Czechowa, który został dowódcą 3. Kompanii[176]. Rosjanie z Legionu Walońskiego brali udział m.in. w jednej z najcięższych bitew legionu – pod Gromową Bałką, gdzie formacja straciła 30% ludzi[177]. Monarchiści z RIS-O utworzyli z rosyjskich jeńców Rosyjską Milicję Ludową, składającą się z kilku plutonów po około 40 ludzi[178]. W sierpniu 1942 r. Rosjanie brali udział w natarciu w kierunku Stalingradu, następnie walczyli na terenach Kubania i Ukrainy[179]. Na początku 1944 r. Legion Waloński został otoczony w tzw. „kotle czerkaskim”, ponosząc wielkie straty, tak samo jak Rosyjska Milicja Ludowa[180]. Z resztek formacji utworzono 28. Ochotniczą Dywizję SS „Wallonien”, w której służyło 100 Rosjan. Ci, którzy przeżyli, poddali się wojskom USA. Gieorgij Czechow, Nikołaj Sachnowski i inni monarchiści wyemigrowali później do Argentyny[181].

Inne formy współpracy (epilog)

Oprócz powyższych formacji warto wspomnieć o pochodzącym z arystokratycznej duńsko-rosyjskiej rodziny Christianie von Schalburgu, monarchiście i antykomuniście. W 1917 r. opuścił Rosję, w 1923 r. wstąpił do armii duńskiej i tamtejszego ugrupowania faszystowskiego[182]. W trakcie wojny zimowej walczył po stronie Finlandii, następnie brał udział w inwazji Rzeszy na ZSRS, podczas której w 1942 r. stanął na czele Ochotniczego Legionu Duńskiego[183]. 2 czerwca 1942 r. poległ w okolicach Demiańska[184]. Jego losy przedstawiono m.in. w książce Mikkela Kirkebaeka Schalburg – en patriotisk landsforræder[185].

Rosjanie walczyli również w oddziałach zorganizowanych w krajach azjatyckich. Cesarstwo Japonii utworzyło m.in. brygadę Asano i Chandaocheczinski Rosyjski Oddział Wojskowy[186]. Swoje struktury i oddziały tworzył również Kozak zabajkalski ataman Grigorij Siemionow. Chiński marszałek Zhang Zuolin utworzył z Rosjan tzw. Rosyjską Grupę Wojsk, której dowódcą został Konstantin Nieczajew[187]. Interesujący jest fakt, że właśnie w Azji w 1934 r. białogwardziści zawiązali sojusz z Armią Czerwoną podczas jej interwencji w chińskim Sinciangu[188].

17 października 1955 r. (dwa lata po śmierci Stalina) Prezydium Rady Najwyższej ZSRS ogłosiło amnestię dla obywateli sowieckich służących w oddziałach zbrojnych po stronie Niemiec, a 3 października 1965 r. całkowicie przerwano prowadzenie dochodzeń w sprawach związanych ze zdradą ZSRS podczas II wojny światowej[189].

___

[119] B. Hołmston-Smysłowski, Pierwaja Russkaja nacyonalnaja armija protiw SSSR. Wojna i politika, Moskwa 2011, s. 3-4.

[120] Ibidem.

[121] Ibidem, s. 4-5.

[122] L. Molendowski, Rosyjska Armia Narodowa – Prywatna armia generała Smysłowskiego-Holmstona, https://www.konflikty.pl/historia/druga-wojna-swiatowa/rosyjska-armia-narodowa-prywatna-armia-generala-borysa-smyslowskiego-holmstona/ (dostęp: 16.07.22).

[123] J. W. Gdański, op. cit., s. 109.

[124] Ibidem, s. 110.

[125] Ibidem.

[126] L. Molendowski, Rosyjska Armia Narodowa….

[127] B. Hołmston-Smysłowski, op. cit., s. 15-16.

[128] Ibidem, s. 16-18.

[129] L. Molendowski, Rosyjska Armia Narodowa….

[130] B. Hołmston-Smysłowski, op. cit., s. 20.

[131] L. Molendowski, Rosyjska Armia Narodowa….

[132] Ibidem.

[133] M. Zielonka, Rosyjskie kolaboracyjne formacje wojskowe przy Wehrmachcie i Waffen-SS (2), „Historia Wojsko i Technika”, nr 5, 2017, s. 70.

[134] J. Solarz, op. cit., s. 25.

[135] M. Zielonka, op. cit., s. 71.

[136] J. Solarz, op. cit., s. 26.

[137] Ibidem.

[138] M. Zielonka, op. cit., s. 73.

[139] J. Solarz, op. cit., s. 27.

[140] I. Kowtun, D. Żukow, 1-ja Russkaja brigada SS „Drużyna” , Moskwa 2010, s. 69-74.

[141] S. Drobiazko, A. Karaszczuk, op. cit., s. 33.

[142] Ibidem.

[143] J. Solarz, op. cit., s. 27.

[144] S. Drobiazko, A. Karaszczuk, op. cit., s. 34.

[145] J. Solarz, op. cit., s. 28.

[146] R. Michaelis, op. cit., s. 65.

[147] I. Kowtun, D. Żukow, Dważdy priedawszyje. Brigada SS „Drużyna”, Moskwa 2019, s. 600.

[148] I. Kowtun, D. Żukow, 1-ja Russkaja…, s. 263-304.

[149] J. W. Gdański, op. cit, s. 101, 147.

[150] Pietr Nikołajewicz Krasnow, http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/krasnov04.php (dostęp: 18.07.22).

[151] W. G. Naumienko, Wielikoje priedatielstwo: Kazaczestwo wo wtoroj mirowoj wojnie, Moskwa 2003, s. 22-23.

[152] R. Buliński, Kozacy w służbie Wehrmachtu. Poznaj historię Kozackiego Stanu, https://historia.org.pl/2016/03/05/kozacki-stan-wojskowa-formacja-wehrmachtu/#footnote_5_52923 (dostęp: 18.07.22).

[153] S. J. Newland, Kozacy…, s. 178.

[154] S. I. Drobiazko, A. W. Karaszczuk, Wostocznyje legiony i kazaczji czasti w Wiermachtie, Moskwa 2000, s. 35.

[155] J. W. Gdański, op. cit., s. 149.

[156] S. Adamkiewicz, Kozacka rzeź powstania?, https://histmag.org/Kozacka-rzez-Powstania-8257 (dostęp: 20.07.22).

[157] R. Buliński, op. cit.

[158] S. J. Newland, op. cit., s. 179.

[159] R. Buliński, op. cit.

[160] S. I. Drobiazko, A. Karaszczuk, op. cit., s. 45.

[161] Ibidem.

[162] P. Zychowicz, Alianci. Opowieści niepoprawnie politycznie V, Poznań 2021, s. 337-348.

[163] Ibidem, 360-379.

[164] J. Mackiewicz, Zbrodnia w dolinie rzeki Drawy, http://retropress.pl/wiadomosci/zbrodnia-w-dolinie-rzeki-drawy/ (dostęp: 22.07.22).

[165] S. I. Drobiazko, A. Karaszczuk, op. cit., s. 45.

[166] W. H. Krause, Kozacy i Wehrmacht, Kraków 2006, s. 31.

[167] Ibidem, s. 32.

[168] Ibidem, s. 34.

[169] S. J. Newland, op. cit., s. 153.

[170] J. Solarz, op. cit., s. 37-38.

[171] Ibidem, s. 38.

[172] W. H. Krause, op. cit., s. 271-280.

[173] S. J. Newland, op. cit., s. 215-216.

[174] L. Degrelle, Płonące dusze, Biała Podlaska 2009, s. 10-11.

[175] S. A. Man’kow, Russkije dobrowolcy w sostawie Wałłonskogo legiona, 1941-1945 gg., „Nowyj czasowoj, wojenno-istoriczeskij żurnał” , 2006, nr 17-18, s. 173.

[176] Ibidem, s. 174.

[177] Za caria i Otieczestwo – w formie SS. Kak srażałasʹ «russkaja rota» w legionie SS «Wałłonija» na Wostocznom frontie, https://zen.yandex.ru/media/two_wars/za-caria-i-otechestvo–v-forme-ss-kak-srajalas-russkaia-rota-v-legione-ss-valloniia-na-vostochnom-fronte-600d6b2c27eccf7f00388d05 (dostęp: 02.08.22).

[178] Ibidem.

[179] Ibidem.

[180] S. A. Man’kow, op. cit, s. 179.

[181] Ibidem, s. 181-182.

[182] E. Łukojanow, Nieodnoznacznyj faszyzm. O pierwoj połnoj biografii «patriota-priedatieła Szalburga», https://gorky.media/reviews/neodnoznachnyj-fashizm/ (dostęp: 01.08.22).

[183] Ibidem.

[184] R.D. Müller., op. cit., s. 183.

[185] M. Kirkebaek, Schalburg – en patriotisk landsforræder, Oslo 2009.

[186] J. W. Gdański, op. cit., s. 124.

[187] Ibidem.

[188] T. Sagdijew, Intierwiencyja w Sinʹczian: kak krasnyje i biełyje stali kitajskimi «wieżliwymi ludʹmi» w 1934 godu, https://russian7.ru/post/intervenciya-v-sinczyan-kak-krasnye-i-b/ (dostęp: 10.08.22).

[189] J. W. Gdański, op. cit., s. 198.

 

Bibliografia cytowań:

Adamkiewicz S., Kozacka rzeź powstania?, https://histmag.org/Kozacka-rzez-Powstania-8257 (dostęp: 20.07.22).

Aleksandrow K., Armija gienierała Własowa 1944-1945, Moskwa 2006.

Andreyev C., Generał Własow i rosyjski ruch wyzwoleńczy, Warszawa 1990.

Antilewskij M., Awiacyja gienierała Własowa, „Istorija Awiacyi”, № 2, 2000, s. 31-38.

Barej M., Źródła rosyjskiego antybolszewizmu, „Officine Historiae”, nr 5, 2022, s. 37-45.

Buliński R., Kozacy w służbie Wehrmachtu. Poznaj historię Kozackiego Stanu, https://historia.org.pl/2016/03/05/kozacki-stan-wojskowa-formacja-wehrmachtu/#footnote_5_52923 (dostęp: 18.07.22).

Curganow J., Biełoemigranty i Wtoraja mirowaja wojna. Popytka riewansza. 1939-1945, Moskwa 2010.

Drobiazko S.I., Karaszczuk A.W., Wostocznyje legiony i kazaczji czasti w Wiermachtie, Moskwa 2000.

Degrelle L., Płonące dusze, Biała Podlaska 2009.

Drobiazko S.I., A. W. Karaszczuk W., Wtoraja mirowaja wojna 1939-1945. Russkaja oswoboditielnaja armija, Moskwa 1998.

Fiłatowicz W.I., Własowszczina. ROA: biełyje piatna, Moskwa 2005.

Gdański J.W., Zapomniani żołnierze Hitlera, Warszawa 2005.

Hausser P., Zalesskij K., Czernaja Gwardija Gitlera. Waffien-SS w boju, Moskwa 2007.

Hoffmann J., Rosyjscy sojusznicy Hitlera. Własow i jego armia, Warszawa 2008.

Hołmston-Smysłowski B., Pierwaja Russkaja nacyonalnaja armija protiw SSSR. Wojna i politika, Moskwa 2011.

Kirkebaek M., Schalburg – en patriotisk landsforræder, Oslo 2009.

Kolesnik A., ROA – Własowskaja Armija. Sudiebnoje dieło A. A. Własowa, Charków 1990.

Kowtun I., Żukow D., 1-ja Russkaja brigada SS „Drużyna” , Moskwa 2010.

Kowtun I., Żukow D., 29. Dywizja Grenadierów SS „Kamiński”, Zakrzewo 2017.

Kowtun I., Żukow D., Dważdy priedawszyje. Brigada SS „Drużyna”, Moskwa 2019.

Kowtun I., Żukow D., Posobniki. Issledowanija i matieriały po istorii otieczestwiennogo kołłaboracyonizma, Moskwa 2020.

Krause W.H., Kozacy i Wehrmacht, Kraków 2006.

Łukojanow E., Nieodnoznacznyj faszyzm. O pierwoj połnoj biografii «patriota-priedatieła Szalburga», https://gorky.media/reviews/neodnoznachnyj-fashizm/ (dostęp: 01.08.2022).

Mackiewicz J., Zbrodnia w dolinie rzeki Drawy, http://retropress.pl/wiadomosci/zbrodnia-w-dolinie-rzeki-drawy/ (dostęp: 22.07.22).

Man’kow S.A., Russkije dobrowolcy w sostawie Wałłonskogo legiona, 1941-1945 gg., „Nowyj czasowoj, wojenno-istoriczeskij żurnał”, nr 17-18, 2006.

Michaelis R., POHA (RONA),Warszawa 2010.

Molendowski L., Bitwa rosyjsko-sowiecka – 1. Dywizja ROA w obronie Berlina, https://www.konflikty.pl/historia/druga-wojna-swiatowa/bitwa-rosyjsko-sowiecka-1-dywizja-roa-w-obronie-berlina/ (dostęp: 03.07.22).

Molendowski L., Rosyjska Armia Narodowa – Prywatna armia generała Smysłowskiego-Holmstona, https://www.konflikty.pl/historia/druga-wojna-swiatowa/rosyjska-armia-narodowa-prywatna-armia-generala-borysa-smyslowskiego-holmstona/ (dostęp: 16.07.22).

Müller R.D., Wspólnicy Hitlera. Formacje sojusznicze Wehrmachtu na froncie wschodnim, Warszawa 2010.

Naumienko W.G., Wielikoje priedatielstwo: Kazaczestwo wo wtoroj mirowoj wojnie, Moskwa 2003.

Newland S.J., Kozacy w Wehrmachcie 1941-1945, Warszawa 2010.

Pietr Nikołajewicz Krasnow, http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/krasnov04.php (dostęp: 18.07.22).

Rogożyn Anatolij Iwanowicz, http://voldrozd.narod.ru/proekt/usa/novo-diev/Rogozin.html (dostęp: 15.07.22).

Russkij Korpus na Bałkanach. 1941-1945 goda, red. D. P. Wiertiepow, Nowy Jork 1963.

Sagdijew T., Intierwiencyja w Sinʹczian: kak krasnyje i biełyje stali kitajskimi «wieżliwymi ludʹmi» w 1934 godu, https://russian7.ru/post/intervenciya-v-sinczyan-kak-krasnye-i-b/ (dostęp: 10.08.22).

Sagdijew T., Kakije piesni pieli w armii priedatiela Własowa, https://russian7.ru/post/kakie-pesni-peli-v-armii-predatelya-vla/ (dostęp: 01.07.22).

Sklarow A., Oni molilisʹ za fiuriera. Kak RPC poddierżywała Gitlera, https://argumentua.com/stati/oni-molilis-za-fyurera-kak-rpts-podderzhivala-gitlera (dostęp: 20.05.2022).

Sokołow B., ZSRR pod okupacją, Warszawa 2011, s. 10-15.

Solarz J., Armia Własowa, Warszawa 2002.

Szostkiewicz A., Z Bogiem i przeciw Bogu, „Pomocnik Historyczny”, nr 6, 2011.

Thorwald J., Iluzja. Żołnierze radzieccy w armii Hitlera, Warszawa 2010.

Turkuł Anton Wasiljewicz, http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/turkul.html (dostęp: 13.07.22).

Turkuł A.W., Drozdowcy w ognie, Monachium 1948.

Wasiljew M.W., Pierwyj gwardiejskij batalon ROA, „Pskow. Nauczno-prakticzeskij, istoriko-krajewiedczeskij żurnał”, nr 44, 2016.

Za caria i Otieczestwo – w formie SS. Kak srażałasʹ «russkaja rota» w legionie SS «Wałłonija» na Wostocznom frontie, https://zen.yandex.ru/media/two_wars/za-caria-i-otechestvo–v-forme-ss-kak-srajalas-russkaia-rota-v-legione-ss-valloniia-na-vostochnom-fronte-600d6b2c27eccf7f00388d05 (dostęp: 02.08.22).

Zielonka M., Rosyjskie kolaboracyjne formacje wojskowe przy Wehrmachcie i Waffen-SS (1), „Historia Wojsko i Technika”, nr 4, 2017.

Zielonka M., Rosyjskie kolaboracyjne formacje wojskowe przy Wehrmachcie i Waffen-SS (2), „Historia Wojsko i Technika”, nr 5, 2017.

Zychowicz P., Alianci. Opowieści niepoprawnie politycznie V, Poznań 2021.

Zychowicz P., Niemcy. Opowieści niepoprawnie politycznie III, Poznań 2017.