![](https://kozirynek.online/wp-content/uploads/2024/05/mps_f_5881-980x1456-1.jpg)
W latach 80. wieku XX pisarz Igor Newerly napisał powieść Wzgórze błękitnego snu. Głównym jej bohaterem jest prawdziwa postać – zesłaniec postyczniowy Narcyz Wojciechowski.
W 1981 roku wnuczka Narcyza Wojciechowskiego – Halina udostępniła rękopis wspomnień swojego dziada Newerlemu, a w 1989 roku pamiątki i dokumenty rodzinne przekazała Archiwum Związku Sybiraków w Warszawie. W Związku Sybiraków znajduje się kopia wspomnień Narcyza Wojciechowskiego, pierwszą kopię przekazała Halina Wojciechowska Muzeum Krajoznawczemu w Minusińsku we Wschodniej Syberii w 1978 roku, kiedy odwiedziła rodzinne strony i grób Emmy Wojciechowskiej. Napisała wtedy:
Będąc w rodzinnym moim Minusińsku z przyjemnością przekazuję ten pamiętnik dziadka – Muzeum. Oryginał niestety został przez Niemców spalony w czasie Powstania Warszawskiego, na szczęście ocalał odpis, który własnoręcznie zrobiłam przed Powstaniem.
Po stłumieniu powstania styczniowego Narcyz Wojciechowski został aresztowany i po dziewięciu miesiącach więzienia i śledztwa w Cytadeli zesłany „na Syberię na zamieszkanie z pozbawieniem wszystkich osobistych i stanowych praw i przywilejów w mniej oddalone miejscowości Wschodniej Syberii”.
Drogę do miejsca zesłania odbył Narcyz Wojciechowski etapami przez Petersburg (więzienie Litewski Zamek), okuty w kajdany na rękach, przez Moskwę (więzienie Kałymażny Dwor), do Kazania na barce pod pokładem, z Kazania do Permu na podwodach. W Permie nastąpił dłuższy pobyt w więzieniu, w celi dla kryminalnych katorżników. Stąd byli wyprawieni w kajdanach na rękach i przykuci kłódkami do wozów aż do Tobolska. Etap z Tobolska do Kaińska był bardzo ciężki z powodu silnych mrozów i braku ciepłej odzieży. W grupie 300 osób politycznych zesłańców przybyli do Tomska i dalej na podwodach (jedna na 3 osoby), pokonując dziennie 22 do 35 wiorst dotarli do Krasnojarska.
W Krasnojarsku zesłańcy z Polski zostali odizolowani od grup przestępczych i pozwolono im pierwszy raz wyjść bez konwoju. Z 11-osobowej grupy z Warszawy do Krasnojarska dotarli tylko Narcyz Wojciechowski i jego kolega Mateusz Przepiórkowski, inni pozostali na etapach, w szpitalach. Miejscem pobytu Narcyza miała być Kieżma na Angarze na północ od Krasnojarska, miejsce znane z surowego klimatu. Ale dzięki wstawiennictwu inspektora ds. osadnictwa Polaka Szymona Gosztowta, odesłano go do Sagajska koło Minusińska odległego o 400 km. na południe od Krasnojarska.
Dnia 27 kwietnia 1867 r. w aresztanckim chałacie, z 40 kopiejkami, przybył Wojciechowski do wsi Sagajskoje, gdzie już było osiedlonych 40 innych polskich zesłańców. W Karatuzskoje, w kozackiej wsi odległej o 90 km. od Minusińska znajdowała się również liczna kolonia polska. Polacy pracowali tu na różnych stanowiskach: guwernerów, sekretarzy, ekonomów. Wojciechowski został przyjęty do gospodarskich prac przy budowie domu księgowego kopalni złota Ilji Mitrofanowa. Po otrzymaniu z domu 30 rubli porzucił jednak pracę w Karatuzskoje i wrócił do Sagajska. Tutaj razem z Mateuszem Przepiórkowskim wynajął kwaterę. Głównym ich zajęciem było robienie gilz i papierosów; urządzali też polowania na zające, kaczki, cietrzewie, kuropatwy. Z innym zesłańcem – Franciszkiem Kińskim założyli tłocznię oleju z konopi. Od każdego pudu przetłoczonego ziarna otrzymywali 1 rubla zysku. Z przędzy konopianej zesłaniec Kiński kręcił liny, które sprzedawano kopalniom złota w Karatuzskoje. Wojciechowski i Przepiórkowski zajmowali się też rolnictwem. Siali żyto, owies, pszenicę, kosili siano dla własnych koni. Z powodu nieurodzaju w 1869 r. Wojciechowski zaprzestał uprawy ziemi i szukał innej pracy. Dzięki rekomendacji Polaka – Józefa Wróblewskiego w 1870 r. Wojciechowski został pomocnikiem pisarza gminnego w czterech wsiach w Koczerginie.
Na początku 1876 r. Wojciechowski osiadł w Minusińsku i rozpoczął pracę w sklepie „Warszawskim” Jana Prendowskiego. W tym też roku Prendowski sprzedał sklep Władysławowi Korzeniowskiemu, który wziął w żony Lidię Scherzinger, z rodu zrusyfikowanych Niemców, pochodzących z Księstwa Badeńskiego, żyjących od dwóch pokoleń w Tomsku. Narcyz zapoznał się z siostrą żony Korzeniowskiego, Emmą Scherzinger. O miłości do sióstr Scherzinger Władysława Korzeniowskiego i Narcyza Wojciechowskiego świadczą liczne i ciekawe listy z lat 1876-1924 przechowywane w archiwum minusińskim. Listy te odzwierciedlają codzienne życie zesłańców polskich w prowincjonalnym Minusińsku.
![](https://kozirynek.online/wp-content/uploads/2024/05/minus-frost-1200x879.jpg)
W 1883 roku car Aleksander II ogłosił amnestię, na mocy której zesłańcy po powstaniu styczniowym 1863 roku odzyskiwali prawa i mogli wrócić do kraju. Wojciechowski nie porzucił myśli o powrocie do Polski, ale na razie postanowił pozostać na Syberii. W 1884 r. odszedł z przedsiębiorstwa Gusiewa i zajął się poszukiwaniem złota.
W sierpniu 1885 roku Narcyz Wojciechowski sprowadził swoich rodziców z Królestwa Polskiego do Minusińska. W tym okresie Wojciechowscy mieli już dwóch synów: Kazimierza (ur. 1878 r.) i Bolesława (1883). Rodzina zamieszkała w centrum Minusińska w 6-pokojowym własnym domu. W tym domu przyszły na świat następne dzieci: Jan (1886), Józef (1888), Maria (1894) i Michalina (1895). Maria wspomina:
Dom Rodziców był obszerny, miał 6 pokoi i mieścił nas liczną rodzinę. Położony był na słonecznej stronie ulicy, miał okna na wschód i zachód, północ i południe to też w dnie słoneczne, a tych było bardzo duże zwłaszcza w upalne lata Minusińskiego kraju, że z rana nie były otwierane okiennice, aby słońce południowe nie wypędziło całkowicie chłodniejszego powietrza nocy.
Rodzina z Polski pomogła Wojciechowskiemu w wychowywaniu dzieci oraz w prowadzeniu sklepu z solą. W 1889 r. znane w Minusińsku polskie rodziny Daniłowiczów, Korzeniowskich i Wojciechowskich przenieśli się do stolicy guberni jenisejskiej – Krasnojarska, żeby umożliwić dzieciom dalszą edukację. Wojciechowscy zamieszkali w 5-pokojowym domu. Tutaj urodził się syn Leon (1899) i Stanisław (zmarł w 1906 r.). W 1904 r. zmarła matka Narcyza – Waleria.
![](https://kozirynek.online/wp-content/uploads/2024/05/4-korzeniwski-845x1200.jpg)
W Krasnojarsku Narcyz Wojciechowski stał się aktywnym działaczem społecznym. Swoim wkładem pieniężnym i przykładem przyczynił się do budowy nowego kościoła parafialnego w stylu neogotyckim, który służy wiernym do obecnych czasów. Pełnił także funkcję prezesa stowarzyszenia wydobywców złota, izba skarbowa wybrała go na członka wydziału podatków.
![](https://kozirynek.online/wp-content/uploads/2024/05/KOSCIOL-KRASNOJARSK-988x1200.jpg)
We wrześniu 1907 r. Wojciechowscy wrócili do Minusińska. Córki wówczas mogły kończyć gimnazjum w Minusińsku, synowie już studiowali: Kazimierz w Tomsku na Politechnice, Jan – w Moskwie, Bolesław – we Lwowie. Wojciechowski sprzedał kopalnię złota i zajmował się tylko warzelnią soli. W Minusińsku Wojciechowski również aktywnie uczestniczył w licznych komitetach: w komitecie do przeprowadzenia linii kolejowej od magistrali do Minusińska, w komitecie do nawigacji po Jeniseju do granicy z Mongolią, w komitecie budowy koszar dla nowego garnizonu, w komitecie w sprawie utworzenia Towarzystwa Kredytowego. Najwyżej cenił sobie wybranie go na sprawozdawcę z uroczystości 50-lecia uwolnienia włościan z poddaństwa. Na zebraniu wyborczym 19 lutego 1911 r. przedstawiciele władz cywilnych, wojskowych i delegaci urządzili mu owację.
![](https://kozirynek.online/wp-content/uploads/2024/05/RODZINA-WOJCIECHOWSKICH.jpg)
Kariera Wojciechowskiego nie zawsze była akceptowana przez władze carskie. Kiedy Miejska Duma Minusińska wybrała go na honorowego opiekuna miejskiej szkoły generał-gubernator Sieliwanow sprzeciwił się i nie wyraził zgody, zalecając wybrać kogoś innego. Wówczas Duma argumentowała: „Nie znajdziemy między minusińcami bardziej odpowiedniejszej osoby, zasługującej na taki zaszczyt”.
W swoich wspomnieniach Narcyz Wojciechowski analizuje stosunek Sybiraków do Polaków zesłańców:
Doznawałem życzliwości zarówno w wyższych i oświeconych warstwach miejscowego społeczeństwa, jak też ze strony włościan sybiraków i robotników.[…] Wszyscy, nawet nie czekając na moją prośbę, starali się pokazać pomoc nauczając, jak należy się urządzić w miejscowych warunkach, jak zaopatrzyć się pewniej na ciężką zimę, klepali nam kosy w czasie sianożęci, ostrzyli topory przy rąbaniu drzew, zapraszali do łaźni w sobotę. Dawali konie za mizerną płacę nawet do Minusińska i wszelkie te małe, proste, lecz bezinteresowne usługi znajdowały oczywistą szczerą, wdzięczną życzliwość. Tak samo inteligentniejsza klasa, nawet urzędnicy za małymi wyjątkami, starali się ulżyć nasze położenie w miarę jak to od nich mogło zależeć. Wszystko, co tu piszę i czego doznałem, nie było moim tylko przywilejem lub części naszych zesłańców, bynajmniej. Takie stosunki od pierwszej chwili ustaliły się wszędzie w całej Syberii do wszystkich naszych zesłańcowi. Nawet w katordze, jak opowiadali ci, co po jej odbyciu do nas byli wysłani, nasi męczennicy korzystali z ogólnego szacunku i poważania, o ile sami nie zepsuli tych stosunków swoim postępowaniem.
Każdy kto uprawiał jakieś rzemiosło – kontynuował – czyli miał zawód, natychmiast znajdował pracę, zdobywał też moralną przewagę, służąc miejscowej ludności. Szczególnie pożądani byli rolnicy w zamożniejszych gospodarstwach, gdzie uczyli miejscowych upraw i pielęgnacji roślin, hodowli. W swoich wspomnieniach i listach podkreśla otwartość i szczerość Rosjan-sybiraków do polskich zesłańców. Za podtrzymywanie nienawiści i niezgody między narodami rosyjskim i polskim obwiniał rząd i carską administrację.
Byłem przekonany, że wszystko co robię dobrego dla społeczeństwa rosyjskiego będzie korzyścią niewątpliwą dla mojej ojczyzny Polski, bo zwycięży oczernianie nas przez rząd przed narodem ruskim i dowiedzie mu, że nie jesteśmy usposobieni wrogo dla niego, lecz dla rządu, które krzywdząc nas i szkalując w niewolnictwie prawie trzyma cały naród i inne narody w Rosji.
Podsumowując swoją działalność na Syberii, pisał:
Wszystko to razem nie tylko stanowi moją moralną nagrodę za uczciwą pracę szeregu lat dla społeczeństwa, z którym zmuszony byłem żyć, lecz niezbitym służy dowodem, że my Polacy moglibyśmy w tych Moskalach, w których ryczałtowo zmuszano nas widzieć wrogów, mieć życzliwych i szczerych przyjaciół, gdyby pomiędzy nami – ludem Polski a ludem Rosyjskim nie stał na straży rosyjski rząd, co z własnych interesów nie dopuszcza wzajemnego porozumienia się narodów, a przeciwnie stale, wszelkimi środkami stara się wzbudzać wzajemną nienawiść.
![](https://kozirynek.online/wp-content/uploads/2024/05/6-1200x803.jpg)
Po amnestii 1883 r. Wojciechowski dobrowolnie został na Syberii, jednak myśl o powrocie go nie opuszczała. Chciał powrócić do kraju z takim funduszem, który mógł zabezpieczyć byt rodziny, by nie była ciężarem dla bliskich. Kiedy czterej synowie kończyli studia, dwie córki gimnazjum, a najmłodszy Leonek miał wstąpić do średniej szkoły, Wojciechowski, po 44 latach życia na Syberii, zdecydował w 1911 r. wyjechać z częścią rodziny do kraju. Solny biznes zostawił synom pod firmą Dom Handlowy N. Wojciechowski i S-wie. Wojciechowscy wyjechali z Syberii z 17-letnią Marią, 16-letnią Michaliną i 12-letnim Leonem. Podróż trwała dziewięć dni. Córka Maria w swoich wspomnieniach pisze:
Wzruszenie Ojca było wielkie. Zawsze poważny, opanowany – teraz po przekroczeniu granicy, nie mógł wzruszenia opanować. Jakżeż radowało Go wszystko – widoki przez okno, rozmowy w wagonie w ojczystej mowie i nawet ogromny tłok w miarę zbliżania się do Warszawy.
Wojciechowscy planowali osiąść w Warszawie lub Lublinie. Obawa przed zbliżającą się wojną z Niemcami i przed niepewnym ulokowaniem pieniędzy przywiezionych z Syberii oraz sprawa dalszego kształcenia syna Leona zaważyły, że Wojciechowski wybrał Moskwę, która na owe czasy wydawała się najbardziej postępowa. Pobyt w Moskwie miał być tymczasowy, do czasu ukończenia gimnazjum przez Leona. Starszy syn Bolesław kształcił się w konserwatorium moskiewskim. Wojciechowscy prowadził aktywne życie towarzyskie i kulturalne. W 1913 roku w 50 rocznicę powstania styczniowego, Narcyz Wojciechowski przyjechał do Nałęczowa w Królestwie, na spotkanie z towarzyszami broni.
I wojna światowa odcięła Wojciechowskich od Polski. W 1916 r., mając już 70 lat, przeszedł operację ślepej kiszki. W tym okresie rozpoczął pisać swoje wspomnienia, w których podsumował okres pobytu na Syberii. Rewolucja październikowa 1917 roku oraz zły stan zdrowia zmusiły Wojciechowskiego z żoną i synem Leonem do wyjazdu do Tomska. W Tomsku Wojciechowski aktywnie uczestniczył w życiu polskiej diaspory, pełniąc funkcję prezesa Polskiego Komitetu Narodowego.
Narcyz Wojciechowski zmarł w 1919 w Tomsku, po ciężkiej chorobie. Został pochowany na cmentarzu katolickim w Tomsku, który w latach 30. został zlikwidowany. Jego żona Emma zmarła w Minusińsku w 1923 roku, gdzie została pochowana na miejskim cmentarzu. Dzieci Narcyza Wojciechowskiego wróciły do Polski, jednak po II wojnie światowej większość jego potomków rozproszyła się w emigracji na Zachodzie.
Wskazania bibliograficzne: Leończyk S., Polskie karty w historii Minusińska, Abakan 2004; Wojciechowska M, Wspomnienia cioci Marii Wojciechowskiej-Kożeniowskiej, Archiwum Haliny Wojciechowskiej w Archiwum Związku Sybiraków w Warszawie; Wojciechowski N., Moje wspomnienia, Archiwum Regionalnego Muzeum Krajoznawczego im. N.M. Martjanowa w Minusińsku.
Sergiusz Leończyk
Autor jest profesorem w Instytucie Historii Uniwersytetu w Siedlcach