W rachunkach dworu właściciela dóbr radzyńskich Stanisława Antoniego Szczuki (zm. w 1710 r.) znalazły się kwoty wydane na zakup stempli do wyrabiania medalików Serca Jezusa oraz samych medalików. Zakupu dokonano w 1706 r. w Saksonii podczas pobytu Szczuki przy boku ówczesnego króla Stanisława Leszczyńskiego.


Bractwo Serca Jezusowego w Polsce ma długą i bogatą historię, sięgającą początków XVIII wieku. Jego rozwój był ściśle związany z szerzeniem kultu Najświętszego Serca Jezusowego, który zyskał na znaczeniu dzięki objawieniom św. Małgorzaty Marii Alacoque w XVII wieku.

Pierwsze Bractwo Najświętszego Serca Jezusa w Polsce zostało założone 30 maja 1705 r. w Warszawie, a jego inauguracja miała miejsce 11 czerwca 1706 r. w kościele pijarów pw. Najświętszej Maryi Panny Zwycięskiej (obecnie katedra polowa Wojska Polskiego przy ul. Długiej). Inicjatorem powołania Bractwa był ojciec Piotr Wiązkiewicz (1660-1729), pijar, gorliwy propagator kultu Najświętszego Serca Jezusa, który przez 20 lat pełnił funkcję kierownika duchowego warszawskich Sióstr Wizytek. Ojciec Wiązkiewicz jest również autorem pierwszego modlitewnika brackiego pt. „Skarb nowy dotąd niewiadomych łask i nieznanych dobrodziejstw Najświętszego Serca Jezusowego”. W modlitewniku tym znalazły się m.in. akty codziennego oddania, godzinki, litania oraz tekst nabożeństwa pięciu piątków.

Do 1765 r. w Polsce powstało około dziewięćdziesięciu bractw, zarówno przy kościołach pijarów, jak i innych zakonach. Szczególnym centrum szerzenia kultu Serca Jezusa stał się krakowski klasztor Sióstr Wizytek, w dużej mierze dzięki matce Franciszce Szembekównej, która w 1718 r. zorganizowała uroczystą intronizację Serca Jezusa w kościele zgromadzenia.
Zakup stempli i medalików przez Stanisława Antoniego Szczukę w Saksonii w 1706 r. potwierdza, że już na samym początku działalności Bractwa Serca Jezusowego w Polsce podejmowano konkretne działania organizacyjne i symboliczne – zwłaszcza w zakresie upowszechniania kultu Najświętszego Serca Jezusa poprzez sakramentalia, takie jak medaliki. Udział Szczuki w ich zakupie świadczy być może nie tylko o finansowym i organizacyjnym wsparciu przy powołaniu pierwszego bractwa w Polsce, ale również zaangażowaniu w upowszechnianiu kultu Serca Jezusowego.

Zakup stempli właśnie w Saksonii wskazuje na chęć zapewnienia wysokiej jakości przedmiotów. Władztwo Wettynów było wówczas regionem o wysokim poziomie technicznym i artystycznym, szczególnie w zakresie metaloplastyki i medalierstwa.

Zaangażowanie Szczuki w fundację bractwa nie było zapewne przypadkowe jako długoletni współpracownik króla Jana Sobieskiego musiał zetknąć się z kultem Serca Jezusowego również w jego otoczeniu. Wartym podkreślenia są również bliskie relacje podkanclerzego z zakonem pijarów oraz z samym Ojcem Piotrem Wiązkiewiczem, świadczy o tym korespondencji Pana na Szczuczynie i Radzyniu.

Do 1765 r. powstało na ziemiach polskich 87 bractw Serca Jezusowego. Kolejnym, które powstało po 1705 r. było Bractwo Serca Pana Jezusa w pijarskiej Parafii pw. Przemienienia w Łukowie (22 VIII 1707 r.). W następnych latach powstały bractwa: w katedrze w Poznaniu (10 XI 1711 r.), Piotrkowie (9 I 1714 r. również u pijarów), Suchożebrach (8 X 1717 r.), Krakowie i Wilnie (12 XI 1717 r. u Sióstr Wizytek) oraz Rzeszowie, Słonimiu, Rzeczycy, Warężu, Lublinie, Nowym Sączu, Lwowie i w Warszawie. W sierpniu 1723 r. bractwo powstało w Szczuczynie, za sprawą sprowadzonych tam przez Stanisława Antoniego pijarów. Jest to liczba jak na owe czasy i w porównaniu z innymi narodami duża. Większość z nich powstało przy kościołach zakonnych. Najwięcej bractw przy swoich kościołach powołali jezuici, następnie pijarzy i siostry wizytki.

Wiele dokumentów erekcyjnych otrzymały kościoły polskie za pośrednictwem o. Józefa Galiiffet. Pełnił on urząd asystenta generała w Rzymie i gorliwie zabiegał o rozszerzenie Kultu Serca Jezusa w Kościele, wyjednując u Stolicy apostolskiej pozwolenia na zakładanie bractw w różnych krajach, w tym także w Polsce.

W porównaniu z innymi wspólnotami religijnymi, bractwo Serca Jezusowego miało charakter ascetyczno-dewocyjny. Nie odcinało się od praktyki miłości bliźniego, ale to za główny swój cel stawiało, nie pracę społeczno-charytatywną, oświatową czy kulturalną a pogłębienie pobożności i życia chrześcijańskiego. Szerząc nabożeństwo do Najświętszego Serca Jezusowego zbliżało ludzi do Jezusa Chrystusa.

O kulcie Serca Jezusowego w Radzyniu świadczy nie tylko obraz przedstawiający wizję św. Małgorzaty Alacoque autorstwa Józefa Buchbindera z końca XIX wieku, ale także działania miejscowych duchownych. W styczniu 1920 r. ks. Tadeusz Osiński, proboszcz parafii pw. Św. Trójcy wprowadził nabożeństwo na cześć Najświętszego Serca Jezusa w pierwsze piątki miesiąca. Trzy lata później, 24 czerwca 1923 r. dawna radzyńska cerkiew prawosławna została wyświęcona na świątynię katolicką pw. Najświętszego Serca Jezusowego. Rektorem kościoła został ks. Konstanty Grzybowski, wikariusz radzyński. W kościółku zwanym “szkolnym” odprawiano Msze Święte w niedziele i święta dla młodzieży szkolnej.

Zobacz: ks. Czesław Drążek, Bractwo Serca Jezusowego w dawnej Polsce, [w:] Ruch biblijny i Liturgiczny, R. 34, nr 3 (1981), s. 173-182.

lustracje: Fragmenty skanów materiałów archiwalnych – z ksiąg rachunkowych Stanisława Antoniego Szczuki, rok 1706: źródło: AGAD, Archiwum Potockich z Radzynia, sygn. 438, s. 63 i 66.

Odcisk pieczęci Kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusa w Radzyniu Podlaskim: źródło: APL Oddział w Radzyniu Podlaskim, Spuścizny i kolekcje prywatne.