W oddaleniu od głównego traktu wiodącego do Międzyrzeca, w zakątku, przy murze ogrodu dominialnego właściciela dóbr radzyńskich, wznosił się kompleks zabudowań kościelnych: cerkiew unicka, plebania oraz stajnia, obora i spichrz.


Na oparkanionym nowymi słupami, z bramą i furtką, cmentarzu, wielkości 43 na 63 łokci długości, gdzie ciała zmarłych nie były już grzebane od jakiegoś czasu, stała cerkiew i dzwonnica.

W dzwonnicy, zbudowanej na słupach związanych, pokrytej gontowym daszkiem ozdobionym żelaznym krzyżem, było trzy dzwony, dwa większe i jeden mały.

Cerkiew, o rozmiarach 30,5 na 15,5 łokcia, wystawiona z drzewa sosnowego w kostkę oprawnego na fundamencie kamiennym, była z zewnątrz okożuchowana. Na gontowym dachu widniała kopuła zwieńczona krzyżem. Do świątyni wiodło czworo drzwi, dwoje wejściowych głównych i dwoje drzwi od strony zakrystii. Świątynia miała 5 okien, w tym jedno w zakrystii, chór na 12 osób oraz organy. Podłoga i sufit wyłożone były tarcicami.

Wewnątrz, w dwukondygnacyjnym ołtarzu głównym snycerskiej roboty, wylakierowanym białym kolorem, miejscami wyzłacanym, z drewnianą mensą z dwoma gradusami, widniały cyborium do zachowania Najświętszego Sakramentu opatrzone drzwiczkami z zamkiem oraz obraz Najświętszej Marii Panny z małą Dzieciną Jezus i Świętym Józefem. Obraz ten słynął cudami i zasuwany był obrazem Świętego Jerzego. Postać Matki Boskiej udekorowano srebrną suknią. Na Jej głowie umieszczono pozłacaną srebrną koronę, dwanaście pozłacanych srebrnych gwiazd, osiem srebrnych promieni i złocony srebrny wieniec.

Obok cudownej ikony wisiały wota: jedenaście srebrnych sztuk w kształcie serca, pięć srebrnych sztuk kwadratowych, dwa medale, krzyżyk ze szkła czeskiego w srebro oprawny, dwa sznury pereł szklanych, kolczyk jeden ze złota z paciorkiem, dwa kolczyki srebrne pozłacane w kształcie winogron. Proboszcz Teodor Kaliński prowadził „Pamiętnik cudów wydarzonych” przy cerkwi radzyńskiej.

W bocznym lewym ołtarzu umieszczono obraz Świętego Mikołaja, a w prawym Świętego Michała. Na drewnianych mensach w bocznych ołtarzach stały trzy pary lichtarzy drewnianych i cztery pary cynowych zaś w głównym trzy pary platerowanych srebrem.
Na ścianach wisiało kilka obrazów: dwa z wyobrażeniem Matki Boskiej, jeden z Panem Jezusem w Ogrójcu, jeden z wyobrażeniem Męki Pana Jezusa oraz pięć innych starych.

Jak w każdej świątyni była ambona stolarskiej roboty oraz dwie ławki chórowe i kryształowy pająk w prezbiterium.
Na wyposażeniu kościoła znajdowały się: obraz procesjonalny snycerskiej roboty malowany srebrem i złotem, obraz do noszenia kupiony w Częstochowie w 1865 r., baldachim na dwóch laskach czerwony z frędzlami, dwie czerwone kamlotowe chorągwie, jedna granatowa, dwa zielone kamlotowe sztandary, jeden sztandar materialny oraz sześć poduszek włóczką wyrabianych pod mszał.

Do liturgii służyły m. in.: trzy pozłacane srebrne i patynowane kielichy, srebrne łyżeczki, pięć dzwonków ołtarzowych oraz dwie kadzielnice, jedna platerowana srebrna, druga spiżowa. Monstrancja, cała srebrna i wiele wyzłacana, posiadała melchizedech na kształt serduszka i koronkę z krzyżykiem.

W cerkwi znajdował się również ikonostas wybudowany w roku 1846. Uczyniony był niezgodnie z planem, ponieważ zamiast sześciu obrazów obok carskich wrót dano tylko cztery oraz dwa obrazy na drzwiach bocznych pomiędzy ikonami św. Stanisława i św. Jana Ewangelisty.
O świece do cerkwi dbało Bractwo Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Zajmowało się również utrzymaniem porządku, czystości bielizny, przyzwoitości sprzętów i prowadzeniem nabożeństwa publicznego. Karbony żadnej oddzielnej nie miało a przychody i wydatki na światło i reperację szat cerkiewnych były zapisane przez miejscowego proboszcza w przytomności bractwa.

Plebania parocha była zupełnie nowa, wybudowana w tymże roku kosztem dziedziców miasta Radzynia i dóbr Branickich. Kryta gontem mierzyła 30 na 14 łokci długości. Zawierała w sobie 5 pokoi z podłogami, kuchnię z ceglaną posadzką, spiżarnię i pod nią piwnicę. W pomieszczeniach było 9 drzwi podwójnych (6 ze ślusarskimi zamkami, 3 z klamkami), 2 drzwi pojedynczych z klamkami, 9 okien oraz 2 piece kaflowe polewane z żelaznymi lanymi drzwiczkami i jeden zwyczajny. Drzwi i okna pomalowane były perłowym kolorem W izbie czeladnej znajdowała się kuchnia angielska i zwyczajna z kapturem i piecem chlebowym. Prostymi schodami wchodziło się na górę.
Wypada nadmienić, że parochowie przez wiele lat borykali się z trudnościami lokalowymi żyjąc w bardzo lichych warunkach. Odkąd w 1789 r. została rozebrana plebania erekcyjna, proboszczowie mieszkali w pobliskim domu pod strzechą, udostępnionym przez Jana Potockiego. Z upływem lat dom stał się ruiną. Plany na nową plebanię, sporządzone w 1849 r., przez spory między właścicielami podzielonych już dóbr radzyńskich o obowiązek kolacji, były zrealizowane dopiero w tym roku.

Parafia unicka w Radzyniu powstała 26 listopada 1703 r. Ufundował ją właściciel dóbr, Stanisław Antoni Szczuka z powodu, jak podał w akcie erekcyjnym, niezgody między kościołem rzymskokatolickim a cerkwią unicką z racji tego, że księża łacińscy zachęcali grekokatolików do przechodzenia na wyznanie łacińskie. Z tego powodu zastrzegł, że bez ważnej przyczyny oraz wiedzy właściciela dóbr i parocha, tj. proboszcza parafii unickiej, przechodzić na wyznanie łacińskie unitom nie wolno, by liczba parafian nie zmniejszała się i nowa parafia nie ucierpiała.

Proboszcz otrzymał przywilej robienia piwa i kurzenia wódki na własne potrzeby oraz wolnego wstępu do lasu po drzewo na opał, budowę, remonty i reperację oraz stałe wynagrodzenie pieniężne, gdyż dziesięciny pobierał proboszcz ze Świętej Trójcy. Nowa parafia otrzymała też grunty :
1. cztery place, na których stanęła cerkiew z plebanią i ogrodem,
2. grunt za winnicami, naprzeciw stodół Budzyńskich wszerz zagonów trzydzieści, wzdłuż od drogi do rowka od winnic idącego,
3. klin z łączką za groblą ku Białce,
4. włóczek Daleszyńskich dwie,
5. kąt pomiędzy Przymiarkami Budzyńskimi, częścią zarosły a częścią nie, z ługiem tamże, czyli łąką,
6. dwie sztuki łąki po obu stronach grobli ku Białce,
7. połwłóczek pod lasem Niewęgłowskim,
8. kawał gruntu zarosłego ku Branicy nad ługiem, na korcy trzy zasiewu żytniego.

W sumie obszar ten wyniósł 69 mórg 73 prętów, w tym 2 morgi 59 prętów ogrodu przy zabudowaniach.

Z przyznanych w dokumencie lokacyjnym przywilejów parafia korzystała jedynie z serwitutu leśnego. Proboszcz nie wytwarzał wódki i piwa na własne potrzeby. Nie pobierał też przyznanego taryfowego z jarmarku na zakup świec.

Po upadku powstania styczniowego, w 1866 r. z radzyńskiej świątyni uprzątnięto boczne ołtarze, organy, ławki i konfesjonały. W 1875 r. oficjalnie carat zlikwidował wszystkie parafie unickie zamieniając je na prawosławne.

Około roku 1878 cerkiew w Radzyniu została na polecenie władz carskich rozebrana. Pozostała drewniana plebania, dom dla służby kościelnej, stajnia, obora i stodoła.
Proboszczowie parafii unickiej w Radzyniu Podlaskim:
1703 – ? – ks. Aleksander Baliński
? – 1784 – ks. Jan Kaliński
1784 – 1836 – ks. Teodor Kaliński, kanonik honorowy chełmski, kapitan wojska polskiego,
aktywny działacz Powstania Kościuszkowskiego, ojciec Jana Kalińskiego
biskupa chełmskiego, zesłanego na Sybir w 1866 r. za obronę wiary i
polskości
1838 – 1848 – administrator ks. Jan Herman, proboszcz parafii w Bezwoli
1848 – 1865 – ks. Gabriel Górki
1865 – 1875 – administrator ks. Antoni Szelemetko, proboszcz parafii z Szostek
1875 – ks. Jan Łagodyński, przyjął prawosławie

Liczba wiernych parafii unickiej w Radzyniu Podlaskim:
1817 – 559
1936 – 456
1846 – 426
1865 – 370

Ilość domów unickich w parafii w 1846 r.:
w Radzyniu – 2
w Białce – 15
w Zbulitowie – 23
w Ustrzeszy – 8
w Branicy – 4

 

Słownik:

carskie wrota – zwane też Bramą Królewską, Świętą Bramą lub Świętymi Wrotami – w cerkwiach to główne drzwi w ikonostasie, otwierane tylko podczas nabożeństwa; przechodzić przez nie może jedynie kapłan pełniący posługę, w niektórych momentach nabożeństw także diakon oraz car w dniu swojej koronacji; na ich skrzydłach występują postacie czterech Ewangelistów często wyobrażeni symbolicznie: św. Mateusz jako człowiek , św. Marek jako lew, św. Łukasz jako byk i św. Jan jako orzeł; w górnej części wrót przedstawiana jest scena Zwiastowania z Archaniołem Gabrielem na lewym skrzydle i Marią na prawym, a nad wrotami Ostatnia Wieczerza; z lewej strony carskich wrót znajdują się wrota północne, a z prawej wrota południowe, nazywane diakońskimi; mogą przechodzić przez nie osoby duchowne oraz mężczyźni świeccy pomagający w sprawowaniu nabożeństwa; wrota diakońskie ozdobione są wizerunkami archaniołów Gabriela i Michała lub pierwszych męczenników diakonów św. Szczepana i św. Wawrzyńca

cerkiew (budynek) – gr. kyriaké – należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja – zgromadzenie, później świątynia, kościół; budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej); w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, następnie wyróżniała kaplice i kościoły drewniane, później nazwę tę zawężono do świątyń prawosławnych
cmentarz –z łac. cimiterium i cemeterium, a do łaciny z greckiego koimeterion – miejsce spokoju, zaśnięcia; wydzielony teren, gdzie w grobach pojedynczych lub zbiorowych grzebie się zmarłych lub przechowuje prochy po ich spaleniu; także plac wokół kościoła; dawniej od wczesnego średniowiecza stanowił miejsce publiczne, gdzie żywi i martwi zażywali pokoju Bożego (omnino sunt cimeteria in pace Domini), plac wokół kościoła był miejscem nie tylko grzebania zmarłych, ale też miejscem azylu dla zbiegów, miejscem zebrań sądów i ogłaszania wyroków, spotkań, spacerów, zabaw oraz swego rodzaju rynkiem i targowiskiem, gdzie kupcy byli wolni od opłat; od około połowy XVIII w. władze świeckie zakazywały pochówków wokół kościołów i nakazywały przenoszenie cmentarzy grzebalnych poza mury miasta

cyborium – w starożytności naczynie do przechowywania żywności; w chrześcijaństwie – puszka, naczynie do przechowywania hostii oraz komunikantów

ikonostas – ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym a nawą przeznaczoną dla wiernych; ikonostas wprowadza wiernych w mistykę wydarzeń dziejących się w miejscu ołtarzowym, wierni mogą spoglądać na wizerunki świętych i proroków w celu lepszego zrozumienia liturgii, zgodnie z poglądem że człowiek nie jest w stanie pojąć rozumem dziejących się tam wydarzeń; ikonostas obrazuje Niebo, którego namiastką staje się Sanktuarium; pełny ikonostas składa się z pięciu rzędów ikon, z których każdy ma ustalony układ ikon; pierwsze cerkwie unickie posiadały ikonostasy, ale decyzją synodu zamojskiego z 1720 r. zlikwidowano je wprowadzając rozwiązania łacińskie: ławki, konfesjonały, organy, boczne ołtarze; ikonostas prosty unicki przedstawiał ikony Jezusa, Maryi, Jana Chrzciciela po prawej i Jana Ewangelisty po lewej

kamlot – miękka tkanina przeznaczona na okrycia zewnętrzne, dawniej tkana z wełny wielbłądziej lub koziej, obecnie także z mieszanki wełny koziej z jedwabiem lub wełny owczej z bawełną

Kościół unicki – inaczej Kościół grekokatolicki lub greckokatolicki; powstał w Polsce w wyniku postanowień unii brzeskiej w 1596 r.; na synodzie w Brześciu większość prawosławnych władyków (odpowiednik katolickiego biskupa), których diecezje leżały na terenie Rzeczypospolitej podpisała akt unii z Rzymem, uznając tym samym władzę zwierzchnią papieża; unitom zagwarantowano zachowanie wschodniego obrządku w liturgii, własnej hierarchii kościelnej i prawa kanonicznego

kuchnia angielska – w latach 30. XIX w. zastąpiła miejsce dotychczasowych palenisk, zapewniała znacznie większą temperaturę i pozwalała na wykorzystanie praktycznych garnków o płaskim i szerokim dnie dzięki ciężkiej blasze, wyposażonej czasem w fajerki

łokieć – jednostka długości, 1 łokieć – 0,576 m

melchizedech – część monstrancji mająca kształt półksiężyca, w którą wkłada się konsekrowaną hostię

morga – jednostka powierzchni, 1 morga – 300 prętów kw. – 0,55976 ha – 0,56 ara

Mszał – główna księga liturgiczna w Kościele rzymskokatolickim; powstał z części oddzielnych, został uporządkowany i zreformowany dla obrządku łacińskiego na polecenie Piusa V w 1570 r., od tego czasu nie był zmieniany, dodawano jedynie kolejnych świętych do ustanawianych w ich święta modlitw liturgicznych; w 1969 r. wprowadzono nowy mszał pod nazwą Novus Ordo Missae inaczej zwany Mszałem Pawła VI; Msze Św. są odprawiane zarówno wg mszału Piusa V jak i Pawła VI

powłócz – jednostka powierzchni, 1 powłócz – 15 morgów

pręt – jednostka powierzchni, 1 pręt – 4,320 m

snycerstwo – bardzo stara dziedzina sztuki zdobniczej, sztuka rzeźbienia w drewnie