Zadania trudne do wykonania mają ten urok w sobie, że wywołują niepohamowaną chęć ich spełnienia — w czyn wprowadzenia.
Takimi słowami Prezes Towarzystwa Gniazd Sierocych w Królestwie Polskim rozpoczął zebranie, które odbyło się w Warszawie 4 maja 1913 r., czy podobnych słów użyliby Zofia i Bronisław Korwin Szlubowscy, fundatorzy Towarzystwa Gniazd Sierocych w Radzyniu.
Towarzystwo Gniazd Sierocych, pierwowzór rodzinnych domów dziecka, zostało założone w 1908 r. przez Kazimierza Jeżewskiego, polskiego pedagoga, działacza oświatowego i społecznego. Celem Towarzystwa była opieka nas sierotami, w warunkach zbliżonych do domowych. Towarzystwo Gniazd Sierocych początkowo działało na terenie Galicji, od 1911 r. po przeniesieniu do Warszawy, na ziemiach Królestwa Kongresowego. Gniazda powstawały na wsiach i miały nie tylko tworzyć środowisko, w którym osierocone dzieci otrzymywały opiekę i dom oraz wykształcenie, ale stawać się w regionie ośrodkiem postępu rolniczego i gospodarczego – wzorem do naśladowania.
Praca opiekunów i dzieci miała sprawiać, że gniazda z czasem stawały się wystarczalne. Według statutu celem Towarzystwa Gniazd Sierocych było urządzanie i utrzymywanie gospodarstw przemysłowo-rolniczych dla dzieci, potrzebujących opieki publicznej. Towarzystwo miało prawo otwierać, przy zachowaniu istniejących przepisów i za pozwoleniem odpowiednich władz, szkoły z oddziałami przemysłowymi (rzemieślniczymi) i rolniczymi. W programie zanotowano: Pragniemy, aby zagroda Gniazda Sierocego mogła być dla dziatwy swej i dla małorolnych sąsiadów dobrym przykładem życia rodzinnego, gospodarczego i społecznego. Do 1915 roku powstało siedem gniazd na terenie Królestwa, m.in. w Puczycach (powiat siedlecki), Korczewie i dzięki Szlubowskim – w Radzyniu Podlaskim.
Początki radzyńskiego Gniazda łączą się z fundacją Szlubowskich. Zofia i Bronisław byli członkami Towarzystwa z pewnością już w 1913 r. Konsekwencją zaangażowania w jego działalność było utworzenie oddziału w Radzyniu.
W styczniu 1915 roku Bronisław Korwin Szlubowski przekazał aktem darowizny część ziemi położonej na terenie majątku radzyńskiego na potrzeby nowopowstałego radzyńskiego Gniazda. Stosowane dokumenty sporządzono w kancelarii notarialnej w Radzyniu. Towarzystwo Gniazd Sierocych reprezentował wówczas sam dyrektor Kazimierz Jeżewski i to on został wskazany do załatwienia wszelkich formalności. Darowizna została oficjalnie przyjęta podczas posiedzenia Towarzystwa 8 lutego 1915 r.
Teren, który stał się podstawą funkcjonowania Towarzystwa Gniazd Sierocych w Radzyniu obejmował folwark „Kąty” położony w sąsiedztwie gruntów należących do mieszczan radzyńskich, część ziemi nazywaną „Skrzynka” oraz grunty określane „Gaj” i „Pastewniki”. Łącznie Towarzystwo otrzymało 84 morgi gruntu, czyli 47 ha. Radzyńskie Gniazdo posiadało również udział w sklepie spożywczym. Własność Towarzystwa została potwierdzona zapisem w księdze hipotecznej majątku radzyńskiego.
Przewodniczącą powstałego Gniazda została Zofia Korwin Szlubowska, wiceprzewodniczącym proboszcz Parafii pw. Św. Trójcy w Radzyniu ks. kanonik Tadeusz Osiński. Do zarządu weszli również ks. Karol Wajszczuk oraz inż. Eustachy Ostrowski. W zarządzie zasiadał również Bronisław Szlubowski oraz dyrektor zarządzający Towarzystwem.
Gniazdo rozpoczęło działalność w trudnym, wojennym okresie. Rok 1915 okazał się o wiele gorszy dla Gniazd Sierocych niż w przypadku wcześniejszych lat. Ciągłe rekwizycie inwentarza i niszczenie zboża przez ustępujące wojska, a w samym Radzyniu przemarsz pędzonej do Rosji ludności z żywym inwentarzem przyczynił się do dużych strat materialnych i zniszczeń. Trudna sytuacja miała ujemny wpływ na dalszy gospodarczy rozwój wszystkich Gniazd. Zauważono jednak, że „Szczęśliwym zbiegiem okoliczności nikt z członków rodzin poszczególnych Gniazd nie ucierpiał, choć prawie wszyscy wytrwali na stanowisku, dosłownie wśród kul i kartaczy”.
Gniazdo w Radzyniu, leżące na szlaku z Dęblina i Puław do Brześcia, zostało doszczętnie prawie ogołocone z inwentarzy, zapasów i zbiorów. Czego nie zabrały wojska, zniszczyły popasami inwentarzy tłumy ludzi. Budynki i urządzenie wewnętrzne domu ocalały dzięki temu, że zajmowane były kolejno przez starszyznę wojsk różnej narodowości.
W sprawozdaniach Gniazd z 1915 r. podkreślano jednak, że pomimo wszystko: „[…] żadne z Gniazd ani na chwilę nie przerwało swej działalności, ani z placu nie ustąpiło, dając często przykład sąsiadom chłopom trwania na stanowisku. To spełnienie trudnego obowiązku do pewnego stopnia dumą napawało Gnieździaków i bardziej zacieśniło węzły łączności ich z domem i dobytkiem, który często z narażeniem własnego życia bronili od upadku”.
Sytuację radzyńskiej fundacji tak opisywano w biuletynach sprawozdawczych: „Gniazdo Sieroce w Radzyniu, najmłodsze ze wszystkich i fundowane już podczas wojny, najbardziej odczuło jej skutki. Fala pędzonego ludu z żywym dobytkiem z Dęblina do Rosji ogołociła doszczętnie ze spodziewanego pierwszego zbioru. Inwentarze żywe zabrane zostały przez wojska rosyjskie. Źle wyrobiona rola i mokry 1916 rok opłakane dały rezultaty. Po zatem leży Radzyń […] w granicach komend etapów, gdzie pod względem gospodarczym są ogromne utrudnienia i trzeba wyjątkowo energicznych gospodarzy, aby dawali sobie radę. Wobec powyższego Zarząd Główny postanowił na 1917 r. przenieść dziatwę do innych Gniazd, gospodarstwo powierzyć w ręce bardziej energicznego gospodarza, a pola wydrenować. Jeśli obliczenia nie zawiodą, to od żniw roku 1918-go będzie można wprowadzić do Radzynia Gniazdo z powrotem”.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Jeżewski zaapelował do władz o utworzenie tzw. Wiosek Kościuszkowskich. W 1919 r. przyjęto projekt, ale ustawę uchwalono dopiero 23 marca 1929 r. Po II wonie światowej Towarzystwo zostało zlikwidowane przez władze komunistyczne.
Radzyńska fundacja przetrwała okres I wojny światowej. Rozważano jednak jej dalsze losy. W okresie międzywojennym sierociniec pod nazwą „Dom Św. Józefa” został zorganizowany przy parafii pw. Św. Trójcy. Na terenie folwarku „Kąty” planowano zorganizować szkołę rolniczą. W sprawozdaniu Starosty radzyńskiego zauważono, że „nie jest wykluczeniem, że Kąty byłyby przeznaczone na szkołę rolniczą gospodarstwa wiejskiego”.
Fundacja Szlubowskich na rzecz Towarzystwa Gniazd Sierocych dowodzi nie tylko ich wrażliwości i chęci pomocy tym najbardziej potrzebującym, ale także nowoczesnego spojrzenia i zaangażowania się w działania w zakresie opieki społecznej.
Bibliografia:
Archiwum Państwowe w Lublinie, Starostwo Powiatowe Radzyńskie, sygn. 5, s. 136-137.
Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Radzyniu Podlaskim, Akta notariusza Władysława Karwowskiego w Radzyniu Podlaskim, sygn. 82, Repertorium Nr 16, Nr 30.
K. Jeżewski, Towarzystwa Gniazd Sierocych na tle ogólnej działalności Towarzystwa za czas pierwszych 10 lat pracy: odczyt wygłoszony w dniu 21 maja 1918 r. w Kole Wychowania Narodowego Polskiej Macierzy Szkolnej w Warszawie, Warszawa 1918.
Program działalności Towarzystwa Gniazd Sierocych Warszawa 1910.
Gniazda Sieroce. Rok drugi 1913.
Sprawozdanie Towarzystwa Gniazd Sierocych za 1915 rok.